Fascinatie is de sleutel tot kwaliteit

Een orgel voor mezelf English text Nederlandse tekst

Hoe het begon

De door Pels later direct elektrisch gemaakte sleepladen van het 'Alverna-orgel' waarop ik een optie heb Zicht op het hoofdwerk van het verwaarloosde Coloma-orgel

In de loop van de tijd ontstond het idee om voor mijzelf een orgel te verwerven. Dat had een aantal aspecten. In de eerste plaats vond ik het een zeer aantrekkelijk idee dat orgels die mij qua stijl en techniek aanspreken binnen bereik begonnen te komen. Er komen immers wegens kerksluitingen steeds vaker orgels beschikbaar waarvoor lastig een nieuwe bestemming kan worden gevonden. In de tweede plaats heb ik in mijn bedrijfshal tot op zekere hoogte ook ruimte voor een orgel, bepaald een belangrijke voorwaarde. En in de derde plaats, maar eigenlijk mijn belangrijkste drijfveer, zou ik dan ongestoord, in eigen tijd en ruimte, aan een orgel kunnen werken om de techniek perfect in de vingers te krijgen. Deze kennis kan ik vervolgens toepassen in het werken aan orgels elders.

In mei 2013 ontdekte ik een interessant verwaarloosd klein pneumatisch orgel, gratis aangeboden in Vlaanderen omdat de kloosterkapel binnen korte tijd zou worden herbestemd. Het was precies mijn stijl: zeer romantisch, met alleen 8' en 4' stemmen. Ik geloof dat dit de eerste keer was dat ik overwoog om echt een orgel voor mezelf te verkrijgen. Niet in de eerste plaats om op te spelen, maar om met orgelbouw en orgeltechniek bezig te zijn. Ik zag echter wel behoorlijk op tegen het zware werk om de windladen en de speeltafel van het balkon naar beneden te krijgen. Dus ik twijfelde en … binnen en paar dagen was het orgel verdwenen … Maar niet als interessant instrument: alleen het interessantste pijpwerk werd eraf geroofd …

Een jaar eerder, in mei 2012, werd er een orgel van Pels uit 1938 aangeboden in een Nederlands orgeltijdschrift. Hoewel dit orgel gedeeltelijk vernieuwd was, was het toch interessant. Het kon worden beschouwd als het kleine zusje van het 'orgel van mijn jeugd', het orgel dat Hilboesen in 1900 bouwde in de Bonifatiuskerk in Alphen aan den Rijn en dat Pels in 1939 (om)bouwde op elektrische sleepladen. Omdat ik als adviseur betrokken was bij het proces om in deze kerk een koororgel te realiseren, stelde ik dit orgel als kandidaat voor. Met name doordat de geselecteerde orgelbouwer een onrealistische prijs vroeg voor de aanpassing en plaatsing van dit orgel in de Bonifatiuskerk, heeft dit geen doorgang gevonden.

Pas in december 2014 ontstond het idee om deze kandidaat zelf te kopen en op te bouwen in mijn hal. Omdat dit geen groot orgel was en overal werd gezegd dat meer overtollige orgels op de markt zouden verschijnen vanwege kerksluitingen, besloot ik om de tijd te nemen om rond te kijken.

Redenen om een pijporgel voor mezelf te verwerven

Het pijpwerk van het positief van het Verschueren-orgel dat ik verwierf

Waarom zou ik mezelf ten doel stellen om een pijporgel te verwerven en dat op te bouwen in de bedrijfshal? Daarvoor zijn verschillende redenen aan te voeren:

  • Het werken aan een orgel tot op het niveau van volledige demontage, montage, aanpassen en weer perfect werkend maken is voor mij een zeer inspirerende bezigheid.
  • Als het orgel van mijzelf eenmaal klaar is, dan heb ik ook mijn eigen studie-instrument.
  • Het is spijtig, maar doordat het tegenwoordig vaak voorkomt dat kerken sluiten als gevolg van het teruglopen van het aantal betrokken parochianen en de beschikbare budgetten, raken orgels wel eens overcompleet. Afhankelijk van de herbestemming van deze kerkgebouwen, moeten orgels soms uit de kerk verwijderd worden. Ik kan ze een relatief goede bestemming geven, als je je realiseert dat er anders voor deze orgels niet anders rest dan ofwel totale sloop (de container!) of hoogstens het eraf roven van het pijpwerk.
  • De orgels die werden gebouwd in het tijdperk van zeg 1900 tot 1960 krijgen de minste belangstelling omdat vaak gezegd wordt dat ze geen artistieke of ambachtelijke waarde hebben en daarom uit historisch oogpunt het minst interessant zijn. Dit kan soms waar zijn, maar het is zeker geen regel. Bovendien is er minder belangstelling voor deze orgels omdat ze gebouwd zijn met pneumatische of electropneumatische tractuur (toets- en registeroverbrenging), in plaats van met de klassieke mechanische tractuur, met abstracten en sleepladen. Tegelijkertijd interesseert mij deze pneumatische of elektropneumatische tractuur het meeste. Dit is zowel omdat de stijl van deze instrumenten mij aanspreekt als omdat ik de technische complexiteit van deze instrumenten interessant vind en bovendien concentreren de meeste orgelbouwers zich op de manier waarop orgels werden gebouwd vóór de twintigste eeuw en daardoor kwalificeren ze zich minder om te werken aan deze twintigste-eeuwse orgels.
  • Door dit te doen in mijn eigen bedrijfshal, heb ik alle vrijheid te doen wat en wanneer ik wil; ik heb alleen te maken met mijn compagnon met wie ik de bedrijfshal deel.
  • Ik kan de kennis die ik opdoe tijdens het demonteren, restaureren en weer opbouwen van zo'n orgel gebruiken als ik werk aan een dergelijk orgel dat nog immer zijn diensten vervult in de kerk. Zoals gezegd is deze kennis bepaald geen gemeengoed meer onder hedendaagse orgelbouwers.

Toen ik hiermee actief aan de slag ging, kwam ik gaandeweg enkele orgels op het spoor die ik kon verwerven. De spannende zoektocht en verwerving en de nog spannender demontage zijn op mijn persoonlijke website uitgebreid geïllustreerd, maar ik licht op de volgende pagina alvast een tipje van de sluier op.

Het idee is dus uiteindelijk er één orgel van te maken, niet zozeer een orgel dat er fraai uitziet, maar een orgel dat goed werkt en min of meer op een inspirerende manier is samengesteld. Heel hoge eisen stel ik niet, want het budget ontbreekt daarvoor. (Aan de andere kant, degenen die mij kennen … toen ik een vriend vertelde dat ik een bepaalde klus aan mijn huis niet perfect zou doen, zei hij: "als jij zegt dat het niet perfect zal worden, dan is het nog steeds perfect". Ik denk niet dat hij helemaal gelijk had, maar er zit ergens wel iets in.)

Meer informatie

Omdat het feitelijk niet om betaalde opdrachten van Rens Swart Orgelbouw gaat, heb ik de uitgebreide reportages met veel foto's opgenomen op mijn persoonlijke website. Een kort overzicht over enkele demontageprojecten heb ik wel op de bedrijfswebsite geplaatst.

Website Rens Swart Orgelbouw

Demontage van enkele elektropneumatische orgels (samenvatting)

Persoonlijke website Rens Swart

De eerste vondst: een klein orgel met electropneumatische sleepladen van Pels

Wat nu? En een zwelmachine en jaloezieën, windmachine en windladen

Uitgebreid geïllustreerd: de demontage van een electropneumatisch orgel van Verschueren

Een magazijnbalg uit 1891

Het is lastig om twee websites met elkaar te synchroniseren, dus kijk vooral op mijn persoonlijke website verder.

Juni en november 2016, februari 2018

Met vriendelijke groeten,
Rens Swart