Fascinatie is de sleutel tot kwaliteit

Demontage van enkele elektropneumatische orgels English text Nederlandse tekst

In de loop van de tijd ontstond eerst het idee om voor mijzelf een orgel te verwerven. De achtergronden daarvan heb ik op de pagina over 'een orgel voor mezelf' beschreven. Uiteindelijk leidde dat tot enkele demontageprojecten, die op mijn persoonlijke website uitgebreider beschreven en geïllustreerd zijn. Op deze pagina geef ik een overzicht, plus een selectie van eigen foto's.

Om verschillende redenen werd ik geconfronteerd met orgels die moesten worden gedemonteerd. In het algemeen was dat wegens sluiting of ingrijpende herbestemming van kerken. Soms demonteerde ik deze orgels voor eigen gebruik, soms omdat ik toepassingen elders zag voor de orgels of grote delen of pijpwerk ervan.

De kunst die daarop volgde was natuurlijk zo'n orgel ook minutieus tot op de laatste schroef te demonteren en dit gedegen te documenteren. Dat is een klus om bepaald tegenop te zien, maar omdat ik tamelijk handig en analytisch ben en behalve over technische kennelijk ook over fysieke vaardigheden beschik en omdat ik een paar behulpzame vrienden heb, is dit toch een haalbare kaart. Het was niet eens zozeer de technische complexiteit die dit een lastige en stressvolle ondernemingen maakte, maar vooral de logistiek en de opgelegde tijdsdruk. Het behoeft geen betoog dat het buitengewoon leerzaam is een elektropneumatisch of pneumatisch orgel volledig te demonteren. (Monteren is uiteraard een nog uitdagender onderneming, maar daarover later meer.)

Op deze pagina laat ik hiervan enkele foto's zien. Omdat het feitelijk niet om betaalde opdrachten van Rens Swart Orgelbouw gaat, heb ik de uitgebreide reportages met veel foto's opgenomen op mijn persoonlijke website.

Website Rens Swart Orgelbouw

Een orgel voor mezelf

Persoonlijke website Rens Swart

De eerste vondst: een klein orgel met electropneumatische sleepladen van Pels

Wat nu? En een zwelmachine en jaloezieën, windmachine en windladen

Uitgebreid geïllustreerd: de demontage van een electropneumatisch orgel van Verschueren

Een magazijnbalg uit 1891

Juni 2016 & februari 2018

De hoofdwerklade met de pneumatische bediening van de slepen

De mooi gemaakte elektropneumatische sleepladen (jazeker!) die Pels in 1938 maakte voor het Alverna-klooster in Aerdenhout, die een paar jaar geleden beschikbaar kwamen uit de kerk in Geldermalsen waarnaar het orgel was overgeplaatst. Dit orgel is het kleine zusje van het door Pels vernieuwde orgel in de Bonifatiuskerk in Alphen aan den Rijn en daardoor heel geschikt als koororgel. Maar door de onrealistisch hoge prijs die orgelbouwers vroegen voor de plaatsing als koororgel, kwam het beschikbaar … voor mij een goed beginpunt.

Direct elektrische magneten onder de ventielen van de sleeplade

Het orgel is in latere tijd door Pels en Van Leeuwen voorzien van direct elektrische tractuur. Deze verving de elektropneumatische tractuur waarbij een ontlaat-keilbalg het ventiel naar beneden trekt. Vanaf het ventiel is het een recht-toe-recht-aan simpele sleeplade.

Pijpwerk van de Nasard 2 2/3'

De Nasard 2 2/3' ligt, netjes verpakt in krantenpapier, te wachten op zijn volgende leven. Mogelijk in mijn bedrijfshal.

Onderdelen van de zwelkast

Verschillende onderdelen die ik nog graag wilde hebben, plus veel dat ik niet beslist nodig had, werd gedemonteerd uit het orgel in de kapel van het Sint-Annaziekenhuis, later Bernhoven genaamd, in Oss. Alleen de kapel zal worden behouden en onderdeel uitmaken van het nieuwe gezondheidscentrum. Mijn gewaardeerde broer helpt me met het verwijderen van de zwelkast en jaloezieën. We moesten helmen dragen omdat we feitelijk op een bouwplaats werkten.

Niet beschikbaar

Door de panelen van de kast te verplaatsen (? ja!), slaagden we erin om de windmachine eruit te krijgen. ½ pk, 70 kg, mij en de zwelmachine op de voorgrond.

Windlade in bedrijfshal, mahonie, onderkant

Een jaar later moest het 'decor' van het orgel alsnog toch ook verwijderd worden. We hebben toen de fraaie maar verweerde massief eiken paneelwanden en de kegelladen gedemonteerd. We gebruikten een schaarlift die aanwezig was voor de schilders, maar zelfs dan nog was het een behoorlijk uitdaging … hier zie je een van de 140 kg zware jongens in mijn bedrijfshal. Mooi glanzend mahonie en fraai gemaakt door Vermeulen uit Weert.

het Verschueren-orgel

Een bevriende orgelbouwer wees me op een orgel gebouwd door Verschueren in de jaren vijftig, dat door hem verplaatst was en van elektronische overbrenging voorzien. Ik kon dit orgel gunstig verkrijgen, onder de voorwaarde dat ik het tot op de laatste schroef uit de te verkopen kerk zou verwijderen.

De frontpijpen van het voorste front zijn verwijderd; de grootste afgevoerde pijpen staan nog op hun eigen windlaatje.

Enige uren na het begin van de demontage. Hier zien we, op de voorgrond links, de directe windlade van het voorste front waarvan de pijpen reeds zijn weggehaald. Dan zien we links een aantal grote pijpen die op aparte kleine windladen staan. Deze laden worden gevoed met de zwarte zinken windkanalen. De houten doos in het midden bevat de registertractuur van het Positief (tweede manuaal). Op de achtergrond het Hoofdwerk. Het pijpwerk van het merkwaardige achterfront heb ik al verwijderd.

De stevels, koppen en schachten van de Hobo

Het pijpwerk werd zorgvuldig gedemonteerd en in pijpkisten met dekens en schuim verpakt. Deze Hobopijpen zijn tamelijk zwaar vanwege hun dubbele loden koppen. De slordige etiketjes dateren trouwens van een vorige verhuizing.

Precies zo

Na het pijpwerk en de directladen volgen de windkanalen, windvoorziening en bekabeling van de tractuur. Het is zaak dit tevoren te snappen en vast te leggen via foto's. Daarna moet de bekabeling worden doorgeknipt op een plek die het opnieuw solderen niet al te zeer bemoeilijkt. Want zo wil ik het doen. En daarbij moeten alle tientallen adertjes opnieuw worden thuisgebracht.

Alleen de windladen nog. Dit moet allemaal naar beneden!

De windladen zijn de grote uitdaging tijdens het ontmantelen van eender welk orgel. In dit geval (en dat komt vaak voor bij registercancelladen) is de windlade van een manuaal slechts één groot ding. Zelfs beide diatonische kanten (C en C#) staan op dezelfde windlade! Deze wegen, in dit geval, ongeveer 130 (Hoofdwerk) respectievelijk 140 (Positief) kilogram! Ook andere grote zware onderdelen staan boven te wachten op machinaal verticaal transport, de rest (onder meer de grotere pijpen en kastdelen) heb ik met de hand naar beneden gelierd!!

Elke schakelaar, bijvoorbeeld een manuaal- of pedaaltoets, is via een apart kabeltje verbonden met de analoog-digitaalomzetters op de printplaten

Dit orgel is bij de verplaatsing van beneden naar boven in de kerk omgebouwd op volledig elektronische overbrenging. Alle functies en schakelaars in de speeltafel zijn met een draadje verbonden aan de analoog-digitaalomzetters op het bord en daar worden ze uitgelezen door de programmatuur die in de processor op het bord is geladen. De hele installatie is buitengewoon netjes geïnstalleerd (niet door mij)! Ik heb wel mijn best moeten doen om de werking precies te begrijpen.

De hoofdschakelkast met orgelelektronica

Dit zijn de processoren in het orgel. Let op de enorme kabelbundels die onderaan naar alle uithoeken van het orgel lopen …

Hoofdschakelaars en relais

Ik heb ook het deel van het systeem op 400 Volt ontmanteld. De hoofdschakelkasten met magneetschakelaars en 24 Volt stuurspanning.

De kabels gaan in PVC-buis over het gewelf langs de kap naar beneden, over de kerkmuren naar voren, waar de speeltafel staat

De signaalkabels liepen van het orgel naar boven in de toren, over het stenen gewelf, in PVC-buizen, helemaal naar voor in de kerk waar de speeltafel stond. Dit alles heb ik ontmanteld, al klauterend over de gewelven. Zo kom je nog eens ergens en dat vind ik leuk (ook al is het eerlijk gezegd niet ongevaarlijk).

De windlade op weg naar beneden

Voor de laatste demontage kwam mijn bevriende orgelbouwer me te hulp en hij nam een ladderlift met zich mee. We begonnen met de windmachine, de pijpkisten en de stalen kast met de elektronische installatie. Het slotstuk waren de windladen.

Het vernietigde Stevens-orgel dat ik zou demonteren

Het gaat ook wel eens gruwelijk mis. Ik had een overeenkomst om dit gaaf bewaarde romantische Stevens-orgel in een reeds jaren gesloten kerk (zie het spinrag) te demonteren, maar het werd door de aannemer onverhoeds in één dag tijds aan gruzelementen geslagen en in de container gegooid.

Met vriendelijke groeten,
Rens Swart